تشنج نوعی بیماری سلول‌های عصبی است که در آن عضلات به صورت اسپاسم درآمده می‌شوند و این عضلات با سفتی شدیدی در فرد باقی می‌مانند. علائم تشنج به صورت اسپاسم‌های عضلانی کنترل نشده با عدم هوشیاری شدیدی همراه هستند، باعث حرکات تند و ناگهانی می‌شود که معمولا یک یا دو دقیقه طول می‌کشد. همچنین می‌تواند نشانه تعدادی از شرایط از جمله افزایش ناگهانی تب، کزاز یا قند خون بسیار پایین باشد. در ادامه مقاله به علت تشنج و انواع روش‌های درمانی به همراه علائم تشنج خواهیم پرداخت.
تشنج چیست؟
بیماری تشنج شامل تغییراتی در فعالیت الکتریکی مغز می‌باشد. این تغییرات علائم چشمگیر و قابل توجهی را در فرد ایجاد می‌کند و هم در بعضی از موارد علائم خاصی ندارد. علائم تشنج شدید شامل لرزش شدید و از دست دادن کنترل و هوشیاری می‌باشد. ترشحات سریع در مغز باعث تغییرات ناگهانی هوشیاری، فعالیت‌های حرکتی یا رفتاری می‌شود. معمولاً در عرض چند دقیقه خود به خود متوقف می‌شود و به ندرت می‌تواند تهدید کننده باشد. در صورتی که فرد، بدون تحریک دچار دو یا چند حمله تشنجی گردد، ممکن است مبتلا به صرع باشد؛ بنابراین علت تشنج اهمیت زیادی دارد.
در وست ویژن بیشتر بخوانید:
علائم تشنج
سردرد، احساس ترس یا اضطراب ناگهان، احساس ناراحتی در معده، احساس گیجی، تاری دید، احساس خروج از بدن و برون فکنی از علائم تشنج هستند که ممکن است در فرد که دچار تشنج می‌شود بروز نمایند.
لرزش بازوها و پاها به‌گونه‌ای که فرد بر اثر آن چیزی را بیندازد، عدم شناسایی زمان یا مکان، خیرگی یا چرخیدن چشم‌ها به یک سمت، احتمال دفع ناخواسته و غیرارادی ادرار از دیگر علائم است.
برخی دیگر از علائم تشنج:
• حرکت تند و سریع در دست و پا که منجر به از دست رفتن تعادل در فرد می‌شود.
• عدم توانایی پاسخ دادن به صدا یا گفتار برای مدت زمان کوتاهی
• احساس ناگهانی ترس یا اضطراب
• انقباضات ناگهانی در بدن
• از دست دادن هوشیاری
• حرکت سریع سر تکان دادن
• احساس سنگینی در معده
• تغییر در بینایی
• پلک زدن سریع
• بیهوشی موقت
• سرگیجه
• سردرد
علت تشنج چیست؟
سلول‌های عصبی (نورون‌ها) در مغز، تکانه‌های الکتریکی را ایجاد، ارسال و دریافت می‌کنند که به سلول‌های عصبی مغز اجازه می‌دهد با هم ارتباط برقرار کنند. هر چیزی که این مسیرهای ارتباطی را مختل کند می‌تواند منجر به بروز علائم تشنج شود. برخی از انواع تشنج ممکن است ناشی از جهش‌های ژنتیکی باشد. شایع‌ترین علت تشنج، صرع است. اما هر فردی که تشنج دارد صرع ندارد. گاهی اوقات تشنج ممکن است به دلایل زیر ایجاد یا تحریک شود:
• تب بالا که می‌تواند با عفونتی مانند مننژیت همراه باشد.
• کمبود خواب
• چراغ‌های چشمک زن یا سایر محرک‌های بصری
• سدیم خون پایین (هیپوناترمی)، که می‌تواند با درمان دیورتیک اتفاق بیفتد.
• داروهایی مانند مسکن‌های خاص، داروهای ضد افسردگی
• ضربه به سر که باعث خونریزی در ناحیه مغز شود.
• ناهنجاری‌های رگ‌های خونی در مغز
• اختلالاتی چون لوپوس اریتماتوز سیستمیک و مولتیپل اسکلروزیس
• سکته
• تومور مغزی
• استفاده از مواد مخدر غیرقانونی یا تفریحی، مانند آمفتامین یا کوکائین
• استفاده نادرست از الکل
• عفونت ویروس COVID-19
انواع تشنج در بزرگسالان و علائم هر یک از آن‌ها
تشنج در حالت معمول به دو نوع کانونی و عمومی ظاهر می‌شود. با این حال هریک دارای انواع مختلفی هستند که در ادامه به بررسی آن‌ها می‌پردازیم:
تشنج کانونی یا فوکال
تشنج کانونی یکی از انواع تشنج است که تنها در یک ناحیه از مغز رخ می‌دهد و مردم آن را به‌عنوان تشنج‌های جزئی می‌شناسند. تشنج‌های کانونی می‌توانند در نواحی کوچک مغز مانند یک لوب منفرد شروع شوند، اما نواحی بزرگی نیز را تحت تاثیر قرار می‌دهند.
متخصصان پزشکی معمولاً تشنج‌های کانونی را به دو دسته تقسیم می‌کنند: تشنج‌های آگاه کانونی و تشنج‌های کانونی همراه با اختلال در آگاهی.
تشنج کانونی آگاهانه
در طول این نوع از انواع تشنج، شما کاملاً هوشیار خواهید بود و از تمامی امورات اطراف خود آگاه هستید. علائم تشنج کانونی بستگی به این دارد که در کدام بخش از مغز شما شروع شـده باشد. تشنج‌های کانونی اغلب به تنهایی رخ می‌دهند، اما می‌توانند به انواع دیگر نیز تبدیل شوند. به همین دلیل، عموم مردم از آن‌ها به عنوان هشدار جدی یاد می‌کنند.
تشنج کانونی همراه با اختلال در هوشیاری
این نوع از تشنج‌ها به طور محسوسی بر هوشیاری شما تأثیر می‌گذارد. در طول این عارضه ممکن است مانند قبل توانایی حرکت، صحبت یا شنوایی نداشتـه باشید. همچنین ممکن است نتوانید رویدادها را به خاطر بسپارید.
معمولا تشنج‌های کانونی اختلال در آگاهی تا ۲ دقیقه طول می‌کشند. در این نوع از انواع تشنج، عموما بخش بزرگ‌تری از مغز را تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
تشنج عمومی
این تشنج‌ها به طور همزمان از دو طرف مغز شروع می‌شوند. رایج‌ترین انواع تشنج‌های عمومی عبارتند از:
تونیک: که باعث سفت شدن عضلات شما می‌شود.
کلونیک: موجب حرکات غیرطبیعی و ناگهانی در اندام‌های شما می‌شود. در طول این تشنج‌ها احتمالاً هوشیاری خود را از دست خواهید داد.
تونیک-کلونیک: شامل ترکیبی از علائم تونیک و کلونیک است.
میوکلونیک: در طول آن دچار اسپاسم عضلانی ناگهانی می‌شوید. اینها معمولاً برای تأثیرگذاری بر هوشیاری بسیار کوتاه هستند و به سرعت از بین می‌روند. تشنج‌های میوکلونیک ممکن است با شروع عمومی و همچنین کانونی ظاهر شوند.
غایب: افراد ممکن است این نوع از تشنج‌ها را به عنوان پتی‌مال اشاره کنند. این عارضه فقط چند ثانیه طول می‌کشد و باعث می‌شود مکرراً پلک بزنید یا به فضا خیره شوید. به‌طوریکه دیگران ممکن است به اشتباه فکر کنند که شما در حال رویاپردازی هستید.
آتونیک: در طول تشنج آتونیک، عضلات شما به طور ناگهانی سست می‌شوند. بدین صورت که ممکن است سرتان را تکان دهید یا کل بدنتان روی زمین بیفتد. این عارضه در اغلب موارد کوتاه است و حدود ۱۵ ثانیه طول می‌کشد.
تشنج ناشناخته
گاهی اوقات هیچ کس شاهد شروع یک تشنج نیست. به عنوان مثال، شخصی ممکن است نیمه شب از خواب بیدار شود و ببیند که شریک زندگی خود دچار بروز علائم تشنج شـده است. این اغلب بدین معنی است که شواهد کافی برای متخصصان پزشکی برای تشخیص علت اصلی وجود ندارد. در این موارد، آن‌ها بیماری را تحت عنوان تشنج‌هایی با شروع ناشناخته تعریف می‌کنند.
عوارض تشنج
گاهی اوقات بروز علائم تشنج می‌تواند منجر به عوارضی شود که برای شما یا دیگران خطرناک است:
افتادن: اگر در حین تشنج زمین بخورید، می‌توانید سر خود را زخمی کنید یا استخوانی را بشکنید.
غرق شدن: اگر هنگام شنا یا حمام کردن دچار تشنج شوید، در معرض خطر غرق شدن تصادفی هستید.
تصادفات اتومبیل: تشنجی که باعث از دست دادن هوشیاری یا ناتوانی در کنترل وسیله نقلیه در هنگام هوشیاری می‌شود، می‌تواند خطرناک باشد.
مسائل مربوط به سلامت عاطفی: افراد مبتلا به تشنج بیشتر در معرض افسردگی، اضطراب یا سایر مشکلات سلامت عاطفی هستند. مقابله با شرایط و عوارض داروهای ضد تشنج می‌تواند باعث بروز این مشکلات شود.
هنگام بروز علائم تشنج چه باید کرد؟
در هنگام بروز علائم تشنج، تلاش برای وارد کردن انگشت، قاشق بین دندان‌ها برای باز کردن دهان بیمار یا فشار دادن آن برای جلوگیری از انقباضات، ممکن است به بیمار آسیب برساند. در شرایط عادی، حمله به طور خودکار طی 1 – 2 دقیقه پایان می‌یابد. اگر حمله در این دوره به پایان نرسد، بیمار باید قطعاً به بیمارستان منتقل شود. اگر جسم تیز یا سختی وجود داشته باشد که در مواردی مانند زمین خوردن و انقباض در هنگام حمله، به بیمار آسیب برساند، باید بیمار را از این خطر دور کرد.
در صورت بروز علائم تشنج، باید لباس محکم بسته شده بیمار را، شل کنید تا بیمار بتواند نفس راحتی بکشد. بوییدن پیاز، ادکلن و غیره برای بیمار، به درمان حملات کمکی نمی‌کند. نگه داشتن دست و پاهای بیمار متشنج، توسط اطرافیان، تلاش برای کنترل آن‌ها، ممکن است باعث مشکلاتی مانند دررفتگی شانه شود. فرد ممکن است پس از بهبودی احساس خستگی کند و به طور موقت بیهوش شود. بنابراین باید مدتی استراحت کند.
تشخیص تشنج و درمان آن
مهم‌ترین روش تشخیص تشنج ابتدا شرح حال بیمار است و برای قطعی کردن نوع بیماری یا شرایط بیمار، نوار مغز و یا تصویر برداری مغزی به روش‌های ام آر آی یا سیتی اسکن و یا آزمایشات خون توسط متخصص و جراح مغز و اعصاب انجام می‌شود و یا گاهی برای تشخیص بررسی مایع مغزی نخاعی لازم است.
درمان انواع تشنج بسته به علت بروز آن متفاوت است. درواقع با درمان علت بیماری می‌توان از بروز آن جلوگیری کرد. درصورتی که این بیماری به دلیل ابتلای بیمار به صرع باشد غالبا از گزینه‌های درمان دارویی، جراحی به‌منظور اصلاح موارد غیرطبیعی موجود در مغز، تحریک عصب یا رژیم غذایی خاص موسوم به رژیم کتونی استفاده می‌شود. با درمان منظم، می‌توان باعث کااهش یا توقف علائم تشنج شد.
بیشتر بیماران را می‌توان با داروهایی تحت عنوان ضدتشنج درمان کرد. هدف این است که حملات با دارو متوقف شود. بنابراین، استفاده منظم از داروها مهم است. اگرچه دارو درمانی در بیشتر بیماران موثر است، اما ممکن است در برخی از بیماران اثر مورد انتظار را ایجاد نکند. بسته به شرایط زمینه‌ای که تشنج ایجاد می‌کند، می‌توان در این بیماران، جراحی انجام داد.
نتیجه گیری
افزایش یک‌باره و انفجاری پیام‌های الکتریکی مغز باعث اختلال در فعالیت‌های طبیعی این ارگان شده و نتیجه آن به‌صورت عوارض تشنج نمود پیدا می‌کند. شکل و نوع این عوارض بسته به نقطه شروع در مغز و وسعت منطقه درگیر شده متفاوت است. اگر مدت‌زمان تشنج زیاد بود و علائم تشنج تکرار شد بیمار حتماً باید موردبررسی و مراقبت‌های پزشکی توسط متخصص مغز و اعصاب قرار بگیرد.
پرسش‌های متداول
کدام نوع تشنج خطرناک است؟
تشنج طولانی مدت (به نام صرع تونیک-کلونیک) یک وضعیت اورژانسی پزشکی است. به طور کلی، تشنج ژنرالیزه تونیک-کلونیک که ۵ دقیقه یا بیشتر طول بکشد خطرناک است.
تفاوت تشنج و صرع چیست؟ (چگونه متوجه شویم به بیماری تشنج مبتلا هستم؟)
تشنج فعالیت الکتریکی غیر طبیعی در مغز است که منجر به اختلال موقتی می‌شود و نشانه های تشنج شامل از دست دادن موقتی حافظه و پرش دست هستند. اما صرع یک اختلال عصبی مزمن است که با تشنج‌های مکرر و غیرقابل تحریک مشخص می‌شود. این بیماری زمانی شناسایی می‌شود که فرد حداقل دو تشنج بدون تحریک داشته باشد.