اشعه فرابنفش و تاثیر آن بر پوست!

اشعه فرابنفش و تاثیر آن بر روی پوست، را نمی‌توان نادیده گرفت؛ چراکه این اشعه در حالی که منبع مغذی برای جذب ویتامین دی است، در عین حال قرار گرفتن در معرض آن در طولانی‌مدت می‌تواند اثرات منفی جبران‌ناپذیری داشته باشد. این اشعه بر پوست انسان آسیب‌هایی همچون ایجاد لک، پیری زودرس، آفتاب‌سوختگی، چروک‌ها و خطوط ریز اطراف چشم را ایجاد می‌کنند. نور خورشید منبع طبیعی و دستگاه‌‌های سولار و برخی از لامپ‌‌های هالوژن و لامپ بخار جیوه منابع غیرطبیعی این اشعه هستند.

اشعه فرابنفش چیست؟

خورشید مهم‌ترین منبع تولید و تابش پرتو فرابنفش است. این اشعه بانام پرتو UV نیز شناخته می‌شود که تقریباً 10 درصد از تمام امواج گسیل‌شده از سطح خورشید را به خود اختصاص داده است. اشعه UV همان اندازه که برای پوست و بدن انسان خوب است می‎‌تواند به انسان ضرر برساند.
 این اشعه خواص و کاربرد‌های متفاوتی دارد. جایگاه نور طبیعی و تأثیرات مثبت آن بر روی انسان امری واضح است، بااین‌وجود این اشعه کاربردهای دیگری نیز دارد اما از خطرات آن نیز نمی‌توان چشم‌پوشی کرد. در ادامه توضیح بیشتری درباره انواع اشعه فرابنفش و فواید و مضرات آن خواهیم داد.

انواع و محدوده اشعه فرابنفش

پرتوهای ماوراء بنفش تابش شده از خورشید به بخش‌های مختلفی تقسیم می‌شود که در زیر آمده است.
پرتوهایUV-A : این بخش از پرتوهای فرابنفش که با نام نور سیاه نیز شناخته می‌شوند، طولانی‌ترین طول موج را داشته و کمترین آسیب را به انسان می‌رسانند. پرتوهای UV-A توسط برخی از حشرات و پرندگان دیده می‌شوند و برای ایجاد نور «شب‌تابی یا فلورسانس» (Fluorescence) کاربرد دارد و باعث پیری زودرس و ایجاد چین و چروک در پوست می‌شود.
پرتوهایUV-B : بخش زیادی از پرتوهای UV-B توسط لایه ازون جذب شده و به زمین نمی‌رسد. آفتاب سوختگی، افزایش خطر سرطان پوست و سایر آسیب‌های سلولی از آثار برخورد زیاد انسان با این دسته از پرتوهای فرابنفش است.
پرتوهای UV-C: مضرترین دسته از پرتوهای فرابنفش پرتوهای UV-C هستند که تقریباً به‌طور کامل توسط لایه‌های ازون جذب می‌شوند. این دسته از پرتوهای فرابنفش برای کشتن میکروب‌ها و ضدعفونی کردن سطوح، هوا و خوراکی‌ها و همچنین گندزدایی فاضلاب به کار می‌روند.

.بیشتر بخوانید:

اصول صحیح یک روتین کامل مراقبت از پوست

مضرات اشعه UV برای پوست

اشعه uv قدرت نفوذ کمی دارد، بنابراین اثرات آن فقط روی سطح پوست بدن است و به اعضای داخلی نفوذ نمی‌کند. این تابش ممکن است فقط موجب بیماری‌های پوستی ساده مثل حساسیت شود یا ممکن است بیماری‌های جدی مثل سرطان پوست را ایجاد کند.

۱. آفتاب‌سوختگی
آفتاب‌سوختگی واکنش مویرگ‌های پوست است. مویرگ‌ها بر اثر تابش اشعه uv گشاد می‌شوند و در سطح پوست التهاب ایجاد می‌کنند. آفتاب‌سوختگی ممکن است خفیف یا بسیار شدید باشد. علائم آن نیز از حساسیت و قرمزی پوست تا ایجاد تاول، تورم، ترشح مایعات و ریزش پوست خارجی متفاوت است.

۲. برنزه‌شدن
برنزه‌شدن نیز واکنش دفاعی بدن است که از پوست در برابر آسیب‌های بیشتر محافظت می‌کند. ملانین، رنگدانه موجود در پوست، تابش فرابنفش خورشید را جذب و نفوذ آن به بافت‌های دیگر را محدود می‌کند. برنزه‌شدن زمانی اتفاق می‌افتد که ملانین در قسمت‌های عمیق‌تر پوست توسط اشعه uv فعال شود.

با گذشت زمان هنگامی که این سلول‌ها می‌میرند، رنگدانه‌ها نیز از بین می‌روند و پوست به رنگ طبیعی خود بازمی‌گردد. افرادی که رنگ پوستشان روشن است، ملانین کمتری دارند و بنابراین بیشتر تحت‌تأثیر آسیب‌های اشعه uv قرار می‌گیرند. استفاده از کرم ضد آفتاب، جذب تابش فرابنفش را کاهش چشمگیری می‌دهد.

۳. پیری زودرس پوست
قرارگرفتن مداوم در معرض اشعه فرابنفش خورشید سن پوست را افزایش می‌دهد و چین‌وچروک‌های پوست را عمیق می‌کند. اشعه uv به‌مرور زمان پوست را ضخیم، چرمی و چروکیده می‌کند. از آنجایی که این مشکل به‌تدریج رخ می‌دهد، بیشتر افراد آن را اثر اجتناب‌ناپذیر افزایش سن می‌دانند، اما پیری زودرس را باید جدی گرفت. چروک‌های عمیق بافت پوست ۹۰درصد مواقع به‌سبب تابش اشعه فرابنفش ایجاد می‌شوند. این عارضه اگرچه بدخیم نیست، خطر ابتلا به سرطان پوست را افزایش می‌دهد.

۴. سرطان پوست
اشعه فرابنفش خورشید احتمال بروز سرطان را افزایش می‌دهد. آفتاب‌گرفتن طولانی، زندگی در مناطقی که آفتاب شدید دارند و مراقبت‌نکردن از پوست عوامل اصلی بروز سرطان پوست‌اند. ۳ سرطان اصلی پوست کارسینومای سنگفرشی، کارسینومای سلول‌های پایه و ملانوما هستند که همگی با اشعه uv فعال می‌شوند. این تابش دی‌اِن‌اِی سلول‌های پوست را تغییر می‌دهد و سلول‌های سرطانی ایجاد می‌کند. امروزه سرطان پوست رایج‌تر از سرطان سینه، پروستات، ریه و روده بزرگ است.

5.ملانوما
این بیماری، جدی‌ترین شکل سرطان پوست است که در افراد ۱۵ تا ۲۹ساله رواج دارد. ملانوما ۳درصد از موارد سرطان پوست را شامل می‌شود. با وجود این، بیش از ۷۵درصد مرگ‌ومیر ناشی از سرطان پوست مربوط به ملانوماست. قرارگرفتن در معرض اشعه uv و آفتاب‌سوختگی، به‌خصوص در دوران کودکی، از عوامل ایجاد این بیماری است.

6.کارسینومای سنگفرشی
کارسینوم سلول سنگفرشی تومورهایی هستند که به‌شکل ندول یا لکه‌های قرمز و پوسته‌پوسته ظاهر می‌شوند. این سرطان ممکن است به تود‌ه‌های بزرگ تبدیل شود و به سایر قسمت‌های بدن گسترش یابد.

7.کارسینومای سلول بازال
کارسینوم سلول بازال یا سلول‌های پایه شایع‌ترین نوع سرطان پوست است. این بیماری معمولا به‌شکل برجستگی‌های کوچک و گوشتی روی سر و گردن یا سایر نواحی پوست ظاهر می‌شود. کارسینوم سلول بازال به‌کندی رشد می‌کند و به‌ندرت به سایر قسمت‌های بدن گسترش می‌یابد، اما احتمال دارد به استخوان نفوذ کند و خطرات جدی بیافریند.

پیشگیری از آسیب‌‏های ناشی از اشعه‏ فرابنفش

سایه:

سایه، محافظ و پناهگاهی است که شدت اشعه UV را کاهش می‏‌دهد و دمای خنک‏تری دارد و باعث می‌‏شود در تابستان احساس راحتی کنید. به ویژه در ساعات گرم روز، کارهای خارج از منزل را در نقاطی که سایه دارد انجام دهید. سایه ساختمان‌‏ها، دیوار، بالکن، ایوان، درختان و یا ایجاد سایه با سایه‏‌بان، چادر و چتر، نمونه‌های موثری از استفاده موثر از سایه است. هرگز زیر آفتاب نخوابید. به یاد داشته باشید که سایه درخت، چتر و سایه‏‌بان پوست ما را کامل و 100 درصد در برابر آفتاب محافظت نمی‏‌کند.
کرم ضدآفتاب:

استفاده از کرم‏‌های ضد آفتاب یک شیوه بسیار مؤثر برای محافظت از پوست در برابر آفتاب است. البته استفاده از کرم ضد آفتاب بایستی با شیوه‌های دیگر محافظت از پوست همراه باشد. به یاد داشته باشید که استفاده از کرم ضد آفتاب نه محافظت 100 درصد ایجاد می‏‌کند و نه به این معنی است که می‌‏توان برای مدت طولانی در تماس با آفتاب قرار گرفت، بلکه به خاطر این است که از قسمت‌هایی از بدن مثل صورت و دست که در معرض آسیب ناشی از آفتاب است، بیشتر محافظت شود.
مواد فیزیکی موجود در کرم‌‏های ضد آفتاب اشعه‏ فرابنفش را منعکس یا پخش می‏‌کند و مواد شیمیایی موجود در کرم‌‏های ضد آفتاب، اشعه‏ UV را قبل از اینکه در پوست آسیب ایجاد کند، جذب می‌‏کند. همچنین ترکیبات کرم‏‌های ضد آفتاب جدید به نحوی است که پوست را در مقابل اشعه‏ فرابنفش نوع A و B محافظت می‌‏کند. عامل محافظت کننده در برابر آفتاب، که بر روی کرم‏‌های ضد آفتاب درج می‌شود، بیانگر این است که چقدر اشعه‏ فرابنفش نوع (UV-BB) به کمک کرم ضد آفتاب خنثی می‌‏شود. خوب است بدانیم میزان SPF از عدد 2 به بالا شروع می‌‏شود.

منابع طبیعی اشعه ماورابنفش

می‌توان تخمین زد که اشعه ماورابنفش در حدود ۱۰ درصد از موج‌های ساطع شده از خورشید را شامل می‌شوند و تنها ثلث این مقدار اشعه قابلیت عبور از جو زمین را دارد. در جهان هستی ما افزون بر تشعشعات فرابنفش خورشیدی منابع دیگری مانند تابش ستارگان جوان سایر کهکشان‌ها را نیز داریم.

منابع مصنوعی اشعه ماورابنفش

این امواج به غیر از نور خورشید از برخی منابع مصنوعی همچون قوس الکتریکی زغال، چراغ‌های بخارجیوه، لامپ‌های درمانی، لامپ‌های نئون، چراغ هالوژن، لامپ‌های فلورسنت و لیزر و… نیز حاصل می‌گردد.

اثرات مفید اشعه فرابنفش

اشعه ماوراء بنفش علاوه بر تاثیرات زیان بار، اثرات مفیدی نیز دارد که در ادامه به آن آشنا می‌شویم:
ویتامینD :

ویتامین D مورد نیاز بدن در نور خورشید وجود دارد. اشعه فرابنفش حاوی ویتامین D بوده که یکی از ویتامین‌های ضروری در تشکیل استخوان‌هاست. بعلاوه سبب رشد سیستم ایمنی بدن شده و از برخی سرطان‌ها جلوگیری می‌کند.
تاثیرات ضد عفونی کنندگی:

اشعه ماوراءبنفش تاثیر بسیار زیادی در از بین بردن باکتری‌ها و ویروس‌ها دارد. از گذشته همواره برای از بین بردن باکتری‌ها، قارچ‌ها و ویروس‌ها از این اشعه کمک گرفته شده است. این خاصیت اشعه UV باعث شده تا تاثیر منفی بر روی آب نداشته باشد. در دنیای امروزی از اشعه فرابنفش برای گندزدایی در خانه و یا موارد صنعتی و تصفیه آب شهری استفاده می‌شود.
درمان مشکلات پوستی:

در درمان برخی از مشکلات پوستی مثل پسوریازیس از اشعه فراء بنفش استفاده می‌شود.
بهتر شدن اخلاق و روحیه:

بعد از جذب نور خورشید توسط بدن ترشحات غده پینه آل بیشتر می‌شود. یکی از این غده‌ها تریپتامین بوده که ترشح آن به بهتر شدن خلق و خو کمک می‌کند.
کمک به بینایی در بعضی از حیوانات:

این اشعه به برخی حیوانات برای تشخیص میوه‌های رسیده کمک می‌کند. در برخی موارد بازتاب پرتو فرابنفش به پرنده‌ها در تشخیص محیط و به زنبورها برای یافتن گل مناسب کمک می‌نماید.
یافتن جهت:

بازتاب و انعکاس اشعه ماوراء بنفش برای مسیر یابی به حشرات کمک می‌کند. به همین دلیل است که حشرات در برخی موارد با اختلال در پرواز مواجه می‌شوند. از این موضوع برای ساختن حشره کش‌های نوری کمک گرفته می‌شود.

سخن آخر
استفاده از کرم‌های ضدآفتاب، عینک‌های دودی، چترهای محافظ و کم کردن رفت و آمد در ساعات میانی روز که شدت تابش خورشید بیشتر است از جمله راهکارهاییست که شهروندان می‌توانند برای در امان ماندن از مضرات اشعه‌های UV به کار گیرند.